1.Ni khat, naupang khat a belamte ching in loupa gamlah ah a kuon hi- Ngie a mu leh “Ngie,Ngie” chia kikoi dingin a kihil hi-Belamte ni tampi aching a-chimtahhuoi a sa mama hi-ni khat chiemmui kibawl in ‘Ngie,Ngie’ chiin a kikouta hi-a khomite a hum dingin ahing kikhawm uha ahinlah Ngie a om sih hi-naupangpa’n amaute a nuisat lel hi-akhomite lungthah uh-ni khat kia leuleu tuabangin a chiemmui leh-akhomite’n amapa ngaisahta sih hi- pawlkhat in atahtah hiva chiin ahing del u’a bangma a mu lou bepun tua naupangpa avuo uhhi-ni khat Ngie ahing pei tahtah ta hi-Naupangpa zau sengseng in,a o neisun toh ‘Ngie,Ngie, ei panpi uaw u-le-naute chia a kikoukou vangin-a khomite’n a ngaisahta mawng sih u’a -tua Ngie in belam tampi ataw a that hi.
2. Mi mang hausa khat in pawibawlna thupitah khat anzalui bawl hi-zin leh lêng tampite ahing zou uh-ngabenhmi khat in nga tuituoh mama khat ahing puoh hi chiin asawltahpa in apu a hil-mi mang hausapa’n a nga man pie in chiin thu a pie hi-asawltahpa a man ahileh zakhat vei elduongsat a chi-mi mang hausapa’n chiemmuina hiva chi-ngabengmi a hlan a, thu theichien sawm- adihtheita amapa zong nuom-ngabengmi in elduongsat sawmnga vei a daw khinkhian-khawl un a chi-ka lawmpa khat a kimkhat ka pieh ding a om hi- Koi e?-mi mang hausapa vanpopa- Bangziehin?-akimkhat a pieh sih leh lut phalllou-vanpopa’n amapa[ngabengpa] ahing lut kuon in a na kham lai a a kichiemna uh-vanpopa kihlanlut in elduongsat sawmnga vei ki sat-zin leh lengte nuiza uh- mi mang hausapa’n ngabengmi lawman sangpi khat a pie hi.
3.Si-al khat in luigal langkhat lam a, ai khat om mat sawm-bangchi mat ding e? chi ngaituo hi- sangawnsang kungah phaitawn luigal langkhat ah om a chi a-sangawngsang kipahman in ama puohsawm-luigal kan uh-si-al in ai khu khawng zouta-sangawngsang buoisah sawm-loupâng lai lah ah ha khuon in ahing khuongzah-khomite’n sangawngsang mu uh-chieng toh a vuo uh-sangawngsang in luidung tu suh-si-al kitawm in a ngum tungah a tupai sangawngsau in lui a kan lai un si-al in bang dinga tabanga a nei buoisah e? chiin a dong- si-al in ann ka kham zaw chiengin kei ka khuongzah let a -sangawngsang in kei zong ka ann kham zou chiengin ka kisil teitiei hi-chiin luitui sung ah a tumsuhta a-si-al pen luitui sungah a kelum dihtah-Moral lesson: na tuga na at ding.
4. Topi khat in numei khat khuolzin gamlah ah athat-atahsa aneh lai in asana tauchien amu-akoi ching- tuikul pang khat ah akiphuol-
tuikul pang ah khuolzinmi khat tui vot kisil sawm-thakhat in nathel bawh lah a kisel topi amu-zausi-jauthawng-topi in aw nemtahin ahoupi-ama mipha misiengthou thunget hat-deisahna jiehin sana tauchien apieh sawm -khuolzinmipa khu alungsim sungah huoihamna ahing dim ajauanteng beita di-sana tauchien la dingin tuikul akan-topi
in ana humsammat pailien athatta hi-Huoihamna khu shitheina ahi.
Friday, December 19, 2008
TANGTHU GIEL(STORY-WRITING)
KIHOUNA(DIALOGUE)
(Dialogue Writing)
Kihouna kichi mi ni kihoulim china ahi.
Kihouna na giel chiengin na lungsim sungah alangnini in mitegel thugen dingte khuoltuo masa in,mi ni kihoulim mabangin kilahsah sawm teitei in.Kihouna na giel chiengin anei thute khuoltup in:-
1. Athusim kihoutuona ding u h ngaituo masa inlen kaht gen ding bang,akihoupipa gen ding bang e chite tuot masa in.
2. Tam thute akilawmtah in guol tuo inlen mite kihoulimna apata hing pawtdoh bangbang in gielsawm in.
3. Na lugnsim sungah amite tuot inlen bang agen ding uoi chite tuot inlen ahina uh toh kituoh i n athute gensah in.
4. Na kihouna gieldohte khu atawpna lam ah atahtah banga kisim theina dingin khuoltupkia i n. Laibu sunga thutengte hajah si’nlen mihingte kihou chiengua ajah thutengte jah sawm jaw in.
5. Mi khat ngentang in thu gensah si’nlen mi jousie hun pekim chiet in.
A kihoulimna khu a tatlou in luong dîldiel sah in.
6. Mite akihoulim laitah u’a a sutan mi kimkhat um let ahia, tam pen kihouna ngaina dan akilang sah hi. Ahunhun chienga guonlut zel ding a hoi hi.
7. Mite akihou chiengun lungsim phawnna chite anei let u’a tamte pen atawmthei banga guonlut let ding ahi.
8. Kholaiham(colloquial) i zah leh zong hamzahdan dih a zah ding ahi.
9. Kihouna khu lungluthuoitah a pat ding ahia, atawpna ah athututna(conclusion) tah khat a atuh ngai hi.
ETSAHNATE:-
I. Naupang ni khat alungsim neu bai mama khat pen alungsim khau mawh lungneu bai lou;
NP- Lalpu hing pei in bang khuchi lungman seng angai sih hi. A hasatdan ka’ng theisiem pieh mama a, ka’ng puohnatpi ahi. I lunggim a bang e i law thei kân ding asih am ?
LP- Hima e! Nangpu hileh zong nang pen mi hampha na hia,
tutungin na pass pailien a bangma na phawh khol sih hi. Hinanleh kei’a dingin aniveina ahijiehin hasa kasa mama hi. Kei dinmun ah um lachin zong nang zong na kipah khol sih ding hi.
NP- Na gen dan ka thei siem mama hi. Akia chiengleh hasim in na sim dinga na passit sawm teitei sih diei? izaw lawm. I pu i pate’n a na gengen uh na mangngil ta amah? ‘Khatvei lamhlang tuon khiellou koi a om diei?’ a na chibou sih uh amah?
LP- Lamhang tuon khiellou lah hi sing a,ka vangsiet jieha tabang dinmun a om zel ka hi bou hi,Nangpu.
NP- Vangsiet zieh chi si’n Lalpu ka lawm bangbang hitaleh a kia chiengleh kukaltah in pan bembom inlen hi lachin na lawching ngei ding hi chi ka gen ngam hi.
LP- Tu kumsung mawngmawng ka vangsietna ngen in a dimlet hi. Amasapen in kum kimsuh gei in ka dammaw mama a term khat sung mawngmawng ka mansuo tang hilhiel mawh hi. Tualeh, ka exam ma deu in ka it mama ka pa ahing shi phut mawhta hi.Tua zieha ka sim dingteng zong sim man lou a hichi hita’ng e, Nangpu.
NP: Awle, na thugente ka ngaikhiet leh na vangsietnate ka jata a tuin ka theichien ta hi. Ka’ng puohnatpi mama hi Lawm. Hinanleh zong a kia chienga dingin hoitah in kiging kia inlen hi lachin na lawching ngei ding hi chi ka hing gen sawnsawn hi. Na lungsim hoitahin kingaituo inlen panlathakia ta in.
LP- Bangma phattuom si’a keipi avangsie mawng a pieng hileng kilawm bou Lawm,na khat pou ka khut toh ka tuophot nahleh lengmang sieng uh hileh kilawm.Scholarship muna dingin hun bangzavei ka seng tadiei? Ahi’nlah midangte’n mu gige uh,kei’a ding hilou mawngmawng hiva. Bangma ngaituo zou nawn si’ng lawm, sepai khat ka tum thei leh kitumta vang.
NP- I pu I pate’n Zolei a na hlaw lai un lungkelou in a na hlou let u’hi.
Doupi nisa sa leh zong, huipi lang leh zong,sa leh gal hang leh zong a na pang tentun uha tuachiin neh leh tahte a na nei thei uhhi chi thei lei hoiva ka chi ahi.Tuinleh, na ma-ah kum khat sunga om nalai a, na lungsim neiteng toh leh na thahatna teng toh sem tinten lachin kum tawp chiengleh aga na lou ngei ding hi, Lawm na lungkesah malmal si’n.
LP- Nang banga lungtang khau hileng hoiven! Hinanleh zong nang hawnthawn dungjuiin tu kum pen hoitah in bawlsawm kia ta vang ka vang etna in.
NP- Ha! tuabang lugntang akhula pasal tahtah in anei ding.
Na vangsietna na chite tukum in na sumangta ding hi chi ka gingta hi.
DOHNATE:
1. Laisim kukal mam naupang khat leh ki-apmaina lam a lunglut mam naupang ni kihouna gieldoh in.
2. Singtangpa khat leh zanggammi khat kihouna hing gieldoh inlen singtanggam a hoidante, a nopdante leh zanggam hoidante leh nopdante hing pulah in.
3. Sepai khat leh summetbawlpa khat kihouna hing gieldohin?
4. Pen leh pensil kihouna hing gieldoh in?
5. Humpi leh simbeng tângthu khu kihouna in gieldoh in?
6. Mittaw guh te’n saipi a thamna uh kihouna in hing gieldoh in?
7. Naupang ni in amang uh agen chiet uh kihouna in hin gieldoh in?
8. Michippa leh misiempa kihouna gieldoh in?
9. Mesi leh khauphe kihouna hing gieldoh in?
10. Zu: ahoina leh ahoilouna kihouna gieldoh in?
Thursday, November 27, 2008
ZOŢAWNG TIHCHANGTLUN
I.Thuhma: Kum 1995 Mizo Academy of Letters Foundation Day thupui ziak tura ruat ka ni hi ka lawm hle rualin ka huphurh hle thung mai.
ZOTAWNG THIHCHANGTLUN tih thupui hmang hian Paper puitling emaw, lehkhabu emaw hial pawh kei tehlul pawh hian ziak tham ka hre ve awm e. Mahse, chutian chu kan thupui thlangtute tum dan a ni lo tih hriain, thupui sawihona atana sihhawnna ang chauhvin kimchang lo takin ka han ziak dawn a ni. Chuvangin, heta ziak bak pawh hi zau zawka sawihona hun zalwn tak kan nei turah ngai ila. Amaherawhchu, chawhnu hun chauh nei kan ni tih inhre rengin, thu hlawm thlur bing bik deuh hlek neia ngaihdan leh pawmdan mumal tak kan pawm tlan theih kan hrual mum thei chuan a hlawkin a ţangkai hle turah beisei ila.
II. Zotawng: Kan thupuia “ Zoţawng” tih hi “Mizo ţawng” tih aia hman min phalsak avangin Mizo Academy of Letters Executive counvil chungah ka lawm a. “Mizo ţawng” tih aia “Zoţawng” tih hman ka duh deuh kherna chhan tlem lo tarlang ila:-
(a) “Zoţawng” tih hi a hawrawp a tlemin, thumal pakhata ziak theih a ni hi a remchang zawkin ka hria.
(b) “Mizo ţawng” kan tih ţobul hi Lusei ţawng emaw, Duhlian ţawng emaw niin a lang a. “ Lusei” tih hi Sap hovin “ Lushai” tiin min ziak sak avangin kan ram ngei pawh kum 1954 hma lam chuan “ Lushai Hill” tia ziak a ni ţhin a. Kum 1954 a District Council kan lo neih khan “Lushai’ tih aiah “Mizo’ tih chu hmangin “Mizo Hills” “Mizo District Council” te kan lo nei ta a. Kum 1972-a U.T kan lo nih khan ‘Mizoranm’ tih chu kan lo hmangin kum 1987-ah ‘Mizoram Stagte’ kan lo nei chho ta zel a. Chutiangin , Mizo State chhunga Zo hnahthklak chengte chu ‘Mizo’ kan inti uar chho ve zel a. Hetih lai hian Mizoram pawn lama kan Zo hnahthlak unaute erawh chuan ‘Mizo’ tih chu ‘Zo’ tih ai chuan pawm tlan harsa an la ti zawk hle rihin a lang a. Chutichuan, Nomenclature chungchangah lungrual tlanna tak kan la neih thei hma pawhin, Zo hnahthlak tam zawkin kan pawm tlan theihzawk tur nia ka beisei ‘Zoţawng’ tih hi ‘Mizo ţawng’ tih hi ‘Mizo ţawng’ tih aiah ka thlang deuh zawk a ni.\
(c) Zo hnahthlak ţawng pengte(dialect) hi ţawng puitling(language) anga khaikhawm nan ‘Zoţawng’ tih mai hian a huam zau berin a remchang berin ka ring a. ‘Zoţawng’ hi Tibeto-Burman ţawng(language) zingah telh a ni a. Zofate’n A, AW, B ka neih hma kum 20-a lehkhabu ziak “Progress of Coloquial Exercise in Lushai Dialect of ‘Dzo’ or Kuki language by Capt. Thomas Herbert Lewin (Mizovin Thangliana kan tih mai), kum 1874-a chhut chuan Lusei ţawng chu Zoţawng(Zo language) peng pakhat (dialect) angin a ziak a. Dr. Vumson pawhin a lehkhabu “Zo History” ah chuan (phek 20naah) Zo hnahthlak zatve aia tamin Lusei ţawng hi kan hman tawh avangin Zoţawng(Zo common language) atan pawm loh thei a ni loving tiin a ziak bawk ani.
(d) “Mizo ţawng” ema “Zoţawng” kan tih tak mai hi Lusei emaw, Duhlian ţawng ziding mah ni se, a hlang lo hle tawhin a rin theih a. A bikin ţawng upa leh hla thute ngat hi chu Zo hnahthlak ţawng dang- Pawi leh Hmar leh a dangte aţanga chhawm hi a ţhahnem tham hle ang.
Hengte leh chhan dang ţhenkhatte avangin Zofa hnahthlak ţawng tualleng atan “Zoţawng” tih hi hman tlak tling chho thei tura tihchangtlun dan kawng dap chak a hun hlein a lang a; chuti lam chu lo hawi dawn tawh ila.
III. Zoţawng tihchangtlun: “Tihchangtlun” tih hian tihhausak, tihchangkan, tihhmasawn, tihţhanlen, tihphuisui, tihkimchan leh tihfamkim te a huam thei vek awm e. Chuvangin, “Zoţawng tihchangtlun” tih chuan Zoţawng awm sa vawn him leh hman zaite, ţawng thar chher chhuah belh zel leh mumal nei zawka ţawng dang hawh te a huamtir thei ang a. Hengte hi a hlawm hlawm a phawkin I lo thlur bing dawn the ang.
(a) Zoţawng a awm sa vawn him: “Zoţawng” awm sa tih hian Duhlian ţawng ţobul leh ziding te , Zo hnahthlak ţawng dangte, hnam dang ţawng hun reitak ka lo hawh tawh te leh ţawng thar chher chhuah hnam pum huapa hman lar tawh te a huam turah ngai ila. Hengte hi tlema thliar sinin lo luh chilh denden ila:
(b) (1) Duhlian ţtawng ţobul leh ziding: Hei hi vawn him zel a duhawm hle ang. Tunlaia hmman, lar tawh loh, ţhangthar zawkte’n a awmzia pawh kan hriat fuh tawh loh leh hman dik tawh loh a ţharhnem fuh tawh awm e.
Hengte hi vawn him nan hman uara tihlar thar leh hi “Zoţawng” tihchangtlun nan a pawimawh hle ang a. Amah upa C.Sangzuala ţawngkam takin, ‘ui din’ a ţul a ni. Hengte hian ţawng upa(Idiom&phrases) te, upa ţawng(ţawng un leh ţawng hlui)m, kum upa zawkte;n an la hman ţhin te chu a huam ang a. Entirnan, ‘chhia ţha’ leh chhiatni-ţhatni’ tih te hian a chhe lam chauh an kawk a. ‘Keng’ sawi nan ‘sin’ tih te, ‘Buh’ sawi nan ‘fang’ tih te, nak tuk tuk leh tih aiah ‘katip’ tih mai te, zah vanga awmdan theingilh sawi nana ‘khuai’ tithe leh a dang dagte hi ‘ udidin’ hram atan a duhawm ngawt mai.
(2) Zo hnahthlak ţawng dangte: Sawi tawh angain hla thu-ah Zo hnahthlak ţawng dangte hi Duhlian ţawng kan tih maiah hian a ţhahnem fu a; ţawng upa kan tih ang chi pehi hi chu an ni deuh vek emaw tih mai tur a ni. Lusei pa a han lunglen tak tak emaw, thupui hlapui a hna vai tak tak dawn chuan Ţiau ral lama an lo khawsakkhopui Zo hnahthlak dangte ţawng chu lungkuai leh ril ta riauva hriatna a nei pawh ni fa hmiang!
Heng hla thu leh ţawng upa kan tihte bakah hian Zo hnahthlak ţawng dangte hi ‘Zoţawng’ tualleng atan a tam thei ang ber la kawm uar deuh deuh ila; chu chuan Zoţawng chu a tihchangtlun tual tual dawn a ni. Duhlian ţawngah ni pasal(pa farnu pasal) ch kohna hran ţawng a awm loh avanga ‘pa’ an tih ve mai laiin, Hmar ţawngah chuan ‘rang’ an ti then mai a; Paite ţawngah pawh ‘gang’ an ti a; Zo tongah pawh ‘gang’ an ti a; Lai ţawngah pawh ‘tang’ an ti a ni awm e. Hei hian, ‘Zoţawng’ a tihchangtlunin a tipumkhat tial tial ang a; Zo hnahthlak inpumkhatna pawh a siam ţha zual zel ngei ang.
(3) Hnam dang ţawng rei tak hawh tawhte: Hnam dang ţawng hun rei tak kan lo haw tawh, keimahni ţawng bulbal ang maia kan lo hman ţhan tawhte hi Zoţawng awm sa tih hian huamtir chin a awm lo thei lo vang a. Entirnan, “vai” tih chu “bhai” tih aţanga lak niin a lang a, “lehkha” tih pawh “likha” tih aţanga lah niin a sawi a ni a; “laltin” tih pawh “lantern” tih aţangin chutiang zelin, “sikul” pawh “school” tih aţanga lak a ni bawk a. Heng ang chi, a ziak dan pawh keimahni lamrik dan leh awphawi mila ka dah tawhte hi “ Zoţawng” awmsaw zingah chhiar telin, a nih ang ang hian vawn him ni ta sela.
IV. Ţawng thar chher chhuah hman lar tawhte:
(a) Zoţawng ţobul leh ziding ni lo, engtik hun lai emawa kan chher thar, hnampum huapa hman lar tawhte hi Zoţawng tihchangtlun nan an pawimawh hle ang. Hman lai deu chuan ‘ngaihzawng’ sawi nan ‘Siali’ tithe ‘Lungdi’ tithe an hman laiin, engtik hun lai emaw aţang chuan ‘bialnu’ , ‘bialpa’ tithe a lo ni a; tun hnaiah chuan ‘tawih’ tithe a lo ni leh a. ‘Tawih’ tih hi hmelţha sawi nan pawh hman a ni bawk.
(b) Zoţawng awmsa hmanzai: ‘Hmanzawi’ tih hian remhre tak leh thiam taka a zai thei ang bera hman a huam ang a. Chungte chu sawi thui ngai lovah ruat ila. Chungte bakah chuan hmanlaia a ni lo lam (negative) chauh sawina ţawngkam ţhenkhatte a ni lam leh a ţha lam (positive) sawi nana hman uar te hi Zoţawng hmanzai leh tihchangtlun nan a ţangkai thei hle ang. Entirna ţhenkhat lo tarlang ila:-
Rilru kim lo a awm chuan ‘Rilru kim’ pawh awm se;
Chiangkuang lo a awm chuan ‘Chiangkuang’ a awm ve se;
Khawpkham lo a awm chuan ‘khawpkham’ pawh awm se;
Hnaisai lo a awm chuan ‘hnaisai’ pawh awm ve se;
Benghawng lo a awm chan ‘benghawng’ pawh awm se.
Hengte bakah hian Zoţawnga a ni lo lam chauh sawina nia mi ţhenkhatin an ngaih mahse a ni lam sawi nan pawha hman ni thei tho ţhina lang tam tak a awm a. Hengte hi kum 50 zel kal tawh a chhut Pu Buanga Dictionary-ah pawh a ni lam sawi nana hman an ni tho tih tarlante an ni a entirna tlem lo tarlang leh ila:
Nikhua, changkang, fumfe, ţhahnem, zei, inhamtawng, beng tla, dukdak, ţawmkai, tawngkhawp, bengkhawn, koritu leh a dangte.
Ţhi beh leh ţhi beh lote4, beng tla leh beng tla lote hi a ţobul han chhut dawn ta ila. Hmanlai chuan mi ţhate chauhvin ţhi an beh ţhina sawi a ni a; ţhi rit tak ‘saingho ţhi’ te an beh reng chuan an beng chu a lo tla fual ta ţhin a ni. ‘Beng tla’ tih hi Petera’n bawi beng a sahthlak ang ni lovin, ‘beng tla fual’ sawina a ni ngei ang. Chuvangin, a ţha leh a ni lam sawina a ni ve thei tlat a ni.
(c) Ţawng thar chher chhuah belh zel:
Zoţawng tihchangtlun nan ţawng thar chher chhuah zel hi a pawimawh hle a ni. Khawvel hmasawnna sang chho zelah thil la awm ngai lo hmuh chhuah leh siam chhuah tharte a pung zel a. Hengte hi ram dang a hmuh chhuahte an nih hlawm avangin hnam dang ţawngin ‘hming leh nihna’ te an nei zel a; chu bakah a awmdan leh hnathawh dan sawi fiah nan hnam dang ţawng bawk hman a ni a. Chungte kan zir ve hian thatchhe tak leh ngaihsam tak hnamdang ţawng chu hawh nghal zung zung mai a awl hle ţhin a ni. Heng thilah hian taima tak leh ţhahnemngai takin, bengsika ngaituah chung zelin Zoţawng thar chher chhuah nan hmang ila. Entirnan, Pu K. Laltluangkima chuan a lehkhabu lehlin pakhat ‘ Ramhuai Hmei’ tihah chuan ‘Wheel Chair’ chu ‘thutlirh’ a ti mai a, ‘Library’ pawh ‘Lehkhabuk’ a ti mai a, a hriat thiam theih hle tho zuh nia. Hemi kawngah hian a unaupa Dr. Laltluangliana Khiangte mawlh hi a fakawmin ka hria.
Tunlai hian, TV-ah ‘Advertisement’ leh ‘Display’ te hi ‘fakna’ an ti mai a; ‘telecast’ pawh ‘pe’ an ti leh mai a; kan hrethiam chho ve zel a. Nakin deuhvah phei chuan a larin a inhmeh tulh tulh mai turah ngai ila. Hetiang hnam dang ţawng hawh mai aia a tlukpui Zoţawng tihchangtlun nan a ţangkai hle ang. Amaherawhchu, mahni duh dan dana hmang nghal mai zel lovin, ‘Glossary’ committee emaw te siam ila, chutah chuan rawtna te theh lutin, chu Committee chuan uluk takin enfiah hmasa ţhin sela a duhawm lehzual ang. Tunlai hian thuziak taima tak tak, sapţawng thumal ţhenkhat Zoţawng a tlukpui awm sa rengte pawh hmang peih lova, a Sapţawng hmang lui ţalhte, a ţhente phei chuan hawrawp awna a Sapţawng ziak dan dik tak hman mai aia Zoţawng lamrik dan ang anga ziak ching riaute kan awm a. Hengte hian kan ‘Zoţawng’ hi a tichichawm thei hle dawnin a lang a. Entirnan, Sapţawnga ‘promotion’ chu ‘Kaisang’ emaw, ‘Kaisanna’ emaw hman mai theih a nih laiin, ‘pawrawmawsan’ te an han ti ta duah mai a; a ching uarte hming leh an hmanna lehkhabu te chu sawi lang kher lo mai ila. ‘Experience’ te pawh ‘Eksipirians’ ti tein an ziak a. Hengte pawh hian ‘tawnhriat’ tih te ‘daihriat’ tithe leh ‘chanhriat’ ti etein a thu awmzia azirin remchang takin a hman theih hle a ni. Kan tawn leh ka dai hriat a ni chuan ‘tawnhriat’ leh ‘daihriat’ chu a fiah mai a. Mahse, a chana kan chan hriat, Thlarau Thianghlim chan ang chi-ah te chuan ‘ chanhriat’ hman chu a inrm leh thlap thung ang. ‘Politics’ te pawh ‘Ram Rorelna’ ti mai ila. ‘Court’ pawh ‘Thubuai Remna’ ti mai ila. Kan hman ţhan hnu chuan a lo inhmeh ve chham zel a ni.
Mizoram buai hma khan Shillong Zofate zingah Pu R.K. Hranga chuan kawnglaka kan inpelh nikhuaa Sapin ‘hallo’ an han tih mai ang chi te, ‘Good Morning’ emaw an tih ang chi atan hian ‘Chibai’ tih ţawngkam hi hman mai ni se tiin a arawt uar hle a. A tirah chuan a nuihzat thlak deuh va; mahse, tunah chuan kan hmang ţhang ta a, a remchang hlein a hriat tawh a ni.
Ţawng lerh ti mai ila, Sapin ‘Slag’ an tihte pawh hi chher chhuah thar a ni zel a; hengte pawh hi ţawng tichangtlun pakhat a tling ve tho mai. Sudden Muanga Comics bu hian a chher tam fu awm e. ‘Teuh lo’ sawi nan ‘nguar ang la’ han tithe pawh hi a tir chuan ngeiawm fu angin lang mah sela, Zoţawng’ tihausakna ţawngkam pakhat chu a ni ve tho mai. Chutiang zelin, tunlaia mi tute emaw htu inchuh, ‘hmeichhe’ sawi nana ‘Minu’ tih ţawngkamte pawh hi Zoţawng tihchangtlunna ţawngkam khatah hmang thei ila chu a zia mai lo maw? ‘Hmeichhia’ tih ţawngkam thlakthleng nana hman kher tum lovin, ‘hmeichhia’ tiha sawina ţawngkam dang entirnan, ‘thai’ , ‘nuthai’, ‘lengi’ , ‘samsei’ leh a dangte angah ngai mai ila, a hahdam thlak then mai awm e.
(d) Mumal nei zawka ţawng dang hawh: Ţawng dang hawh’ tih hian Zoţawnga a tlukpui kan chher chhuah hi huamtir ta lo ila. Tawng changtlung Sapţawng angte hi han thlir ila, ţawng dang hawh a tam em em a. Chuvangin, ţawng dang hawh hi tlawmpa eksenah lak loh ni sela. Amaherawhchu, Zoţawnga a tluk kan siam lo thei loh chinah chauh hnam dang ţawng hi hawh hi sela. Chu pawh chu mumal zawk leh rualkhai zawka tih ni thei sela. Sawi nual tawh angin, loh theih lohva hnam dang ţawng kan hawhte hi engtia ziak tur nge tih hi ngaihtuaha pheikhai rual zawka tihdan thuhmun inţawm tlan a ţha ngawt mai. Kei ka ngaih ve dan chuan, hnam dang ţawng kan hawhte hi chu hnam dang ţawng hawh a ni tih hriat hran theih ngei nan a inziak dan ang chiah hian ziak ni mai sela; a theih hram chuan hawrawp danglama ziak ni nghe nghe sela. Hawrawp danglama ziak a remchan loh pawhin a inziak dan dik taka ziak a nih chuan hnam dang ţawng hawh tih a hriat hran a awlsawm zawk dawn a ni. Rem leh rem lova a lam rik dan ang zuia Zoţawng ziak hi a chi chawm tlatin ka hria a ni.
(e) Hnam dang ţawng kauchheh hawh loh hram tum ni se:
Sapţawnga thuziak Zoţawnga lehlinah hian Sapţawng kauchheh hawh a awl hle ni tur a ni. Chutian chu Bible lehlinah hian a hluar avang nge ni Mizoram Kohran hruaitute leh rawngbawltute hian an hmang uar zual emaw tih tur a ni a. Kan Biak In inkhawm ţawngte hi a paiin, bona rum rum tur pawh ţawngkawm an hmang fo mai. Entirnan, ‘Thawhlawm I lo khawn ang u’ tih aiah ‘ Thawhlawm khawnna I lo nie ang u’ an han ti ta daih mai a; Thawhlawm khawntute’n thawhlawm khawnna an rawn hum far mai chu min pe dawn ta emaw pawh lo ti palh ila a mak fahran lo thei hial awm e. Mitthi vainaah Pastorin, ‘Vuin zawhah thlalakna kan nei ang a’ a han tih chuan Camera ka nei dawn tihna erawh a ni chuang si lo!. Ţawngţaina te kan nei a, Thuhril ngaihthlakna te kan nei a, thawhlawm hlanna te kan nei a. Inkhawm banah hawn tur chu kan nei chuang thei lova; a nihna takah chuan ‘na neiin, na tak tam neiin’ kan hawng ţhin a ni ber awm e. ‘Kan tan naupang a lo piang a, Fapa pekin kan awm ta’ tih ang chi, ‘pekin kan awm’ tih aiah, ‘min peta’ tih mai tur chi te, Sap ţawngkauchheh kan Zoţawng Bible lehlina tam lutuk ang chi hi Zoţawng tihchangtlun nan sim hlan a ngahhlelhawm ngawt mai!.
Source: Chapter 9:
ZO KALSIAM By MIZO ACADEMY OF LETTERS, Mizoram, Aizawl, 1997 A.D
Page155-166
Friday, October 3, 2008
ZO THUPILTE(Zo Proverbs)
By Philip Thanglienmâng
ÂHBU LOU KÂNG IN GAMMÂNG LÂI APÊ
Thu tamna mun ah akijang hi.Ahbu lou ahileh loupa kuongbai mama ahia, meisi khat atuhkhâh leh kuongpai ahi.
Thu limlou khat leh thu neunou khat akigênggên leh lênglêng in thu liensepi khat suoh china hi.
ÂHPI IN NE TALUO VÂNG ACHI LEH KILAWKHU=dugawl
sêngsêng shi theina ahi,du-âm tânna,mi huoiham vângsie.
ÂHTA MANG KUON KITUTU=âhtate aman kuon chiengun
akitutu uhhi.Tuachi mabangin mihingte zong aman kuon chieng uleh kituomawna,kiphunsanna,kihâuna in adim hi.
ÂHTUI SUNGA A KÂNG DÎNG LEH A VOM DÎNG
KITHEILOU=thu magên gênna in akijang hi.Thu adihna tahtah theichien loua mawhgên atung nâilou akilawm lou phiel a thu mawh gên.
ÂIPI SAWIVA(SÎHVA) LEH A NOUTE SAWIVA(SÎHVA)=nu- leh-pate athudih sihleh tate zong thudih lou,nu-le-pa in zuou agênhât uhleh atate’n zong zuou gênhât.
BÊL A KÊ LEH VA-ÂHTE KIPÂH=mihing khat vângsietna ah khun
agâl,amêlmate kipâh.
BUIPI LEI NGIET ZONG A KHAWLTHEI=mi toh kilungthahsuona
kihâuna,kilungnopmawna,kisietna chite kilemna ahing kibawl leh khongâi vingveng a zangâitah a kingaituo dîng.
BÊL A ZU BANG KIPUO CHIET LEI PIENGPAN LÛNLÂI TANGZAW VÂI=kideisah chiet lei lienjaw vai.
CHIENGKOT LEH MANKHONG KITUOH=salampi,muolhawm,
singhawm sa suonuomna lampi khu chiengkot ahia,
mankhong khu thâng ahi.Gintâtloupi a, poimaw hunlâitaha mi dei khat toh kituohkha a kinung.Apoimawna mun akijangtuo.
CHITHAH NUPA TUNGNUNG KITU VÂNLI LÂI AH MANG=
hieng-leh-san,innsung khat,chi khat zât khat let dîng kitutuna u’a,lel law uh,koima joujoulou a mangthang uh china ahi.
DU-ÂM TÂNNA=huoiham ngawlna ahi.
DUMDAL NGA LULOH BANG=pil khollou,mimaw,ngaituona bei mi.
ÊH TAM SÊNG VOHPI IN KHAWNGJOU LOU=thu-le-la atam sêng leh bangma ajie-apawl lâh dîng umlou.
GÛL LÛT SHI MI LÛT SHI LOU=gul innsunga alut leh kithat teitei hi,hinanleh mihing khat in ngaidam ava nget leh akithat sâm siha akingaidam thei veve hi.
GÛNGÂL MEIKHU NUOM TUOM(MEIKHUT NOP TUOM)=
khuolzin chienga chimaw tuohkhate’n ami-asa khat akituopi a
tua mipa/minu ana houpi ahilouleh ana panpi noptuom mama.
HIMA(MEIMA) LOU AH THOU TULOU=ajiehbei in thu-leh-la pienglou hi.
DAWNKÂI PHUT MASAPÊN=apantu,khosât masapên.
HAKÂI PÂHTÂT LUNGVEI=hoi kisah khat zong ana hoilou thei,
ahoi dînga gintât mama mi khat khu ana sethei.
HUN LEH TUI LUONG IN KOIMA ANGÂH SIH=hunkhawl theilou,hun apeipei a,tui zong aluongluong hi.
I THEINA TEM BANG TAWI CHIET LEI TÂNG A =kiphatsah leh kiletsah chiet lei.
INN GUO HALOU GAM GUO HA=kep dîng lawm u-leh-nâu kêm lou a huot bawl leh muda a ,tualeh agamlajaw leh akeplou dîngte akep khu inn guo halou gam guo ha kcih ahi.
INN THU LEH GAM THU KITUOHLOU=innsunga annkuong îmkhawm laitah a vaihawm khawm a thu gelkhawmte toh kholai leh khuolgam a thulakhawmte peikhawm in kijang khawm theilou.
KAMSIEM IN SIELLEI SANG=lieuna pânna dîng mun ah kiniemkhiet leh kamsiem taha i vatâu leh sielpi lieu dîng lâî zong ahing kingaidam thei hi.Thupha tawi mêtna ahi.
KAM SUNGA LEI LEH HA ZONG KIPET(KIKEI)=Kam sunga lei leh ha
zong a kipe mabangun innkuon sung mite zong akihâuthei u’a akinuathei zêl uhhi.
KHATVEI LAMHLANG TUON KHIELLOU KOIMA A OM SIH=
mawneilou leh khiellou koima a um sih china ahi.Abukim,achingkim koima umsih china ahi.
KHUP IN KHÂ A KHÊL NGAI SIH=tung ate thu niellou dîng.
Tate’n ujawte demlou dîng,nu leh pate demlou dîng. Ni mu masa dîng.
LOUTUL IN ZONG SANGGAM SUI=na jousie ah sanggam lâîzom sui masah leh bulbawl ngai china ahi.
Loutul nua akitawpsan dîng kumin patlei dîngin kibawlkia hi.Inntêhte innhangte,tanute in adeina munmun uh patlei dîngin kihawm masa hi. Ama un akihawm jou chiengun midang adei a umleh a pebep uhhi.
MÂI GUI AH ÛM GA NGAI LOU=phung khat apatin phung dang
kihengthei lou china hi.
MEISEL KHAT IN LUI NI TÂNTHEILOU=mihing khat in touni
aneithei sih,sepna khatpoupou a i tantawh a lungkim dîng.
MI LUONG LEH DOL LUONG MANG LOU=mouman piehlou a mâîthei maimai hilou china ahi.Mouman piehjoulou hilezong piehjou matan a bat hi gige hi.Batmang umtheilou hiel hi.Mi thasa khat luongman um têitêi ahia,dolluong amuot theilou leh amuot ha bangin mouman leh luongman mangtheilou china ahi
MI SHINA DÎNG I BAWL LEH EIMA KISHI=mi sietna dîng i bawl leh eima tunga tu.
MITTAW SIEL KHÂU TÛH=theinabei mipil sênglou khat in midang khat adeina lam ahilouleh adeilouna lama apuipui a,ahin ajui
pa’n shina lam e chizong theiloupia amawh jui khu gênna ahi.
NAKE KAWI IN NAKE MÂM ASUONG=Nake kichi singkung kawi ahia, aba mêng kaht teng amâm,atang jitjet hi. Tuama bangin nu-leh-pa lâîsiemloute’n zong tate lâîsiem anei hi.NU- le-pa hoi khollou in ta hoitah ahing nei uh gênna ahi.
Mi bangmalou a kisimte zong milien hing suohthei veve hi.
NATANG ZONG AKHÎLKHÎL IN UM=ahâî ahâî,abih abih ahisihleh abawngbawng a mi nam khat su ng hilouleh innsung a kikhendân gênna ahi. Be-le-phung zong ahâîhâî in a um u’a tu-le-tate zong abawngbawng in a um uhhi.
NA TAWM MA IN NA TUHNA DÎNG EN IN=na khat poupou na bawl ma in ngaituosiem masa inlen theiloupi in mawh bawl si’n.
NÂUJAW MALÂN=Jawlou sêngsêng dîng mana ahâtdân a kilang masa.
NGÂHNU HÊL IN PHOHBUL TAWI NGAI LOU=Nungah hêl dîngte’n anungahnu anga nuom leh kamsiem,kingainiemna,
kampha,kamtui kamteng janga nungah hêl dîng ahi.
NUMEI GÂI TEITANG NÂMTANG KUO,PASAL LOU VÂT IN TUOLGÂL DOU=Numei gâî pên shithei mangthei zing ahi.Tuachi mabangin singtâng louvât pasalpa zong shithei mangthei leh jâuhuoina adim ahi hi.Tua thamlou in numei naupaite vang thaltangpâî toh kigênte ahi.
NUMEI GILOU IN PHUNG KHEN=Mou gilou in apasal unaute ahisihleh apasal be-le-phungte a innsung u’ah bangtan e khat akidangkoisah hi.Numei gilou in unau kituohte zong akikhensahthei hi.
NUPI GILKIEL IN BUBÊL AKÊH,PASAL GILKIEL IN LOUMA AKÊH=Annhuon a numei pang ahia, innkuon khamkhop dîng ann tam huon i n ann bêl kêh hi.Pasal in ann khamkhop dîng louma lam ama mawpuohna ahi. Ann bu a khamkhop a upleh louma kêhlet pen mam mawpuohna ahi.
PHELUM(THELUM) PAWTNA DÎNG LEIKHA’N PET(KEI)= Mi khat letna dîng leh lalna dingin pawlkhat in pan ahing halâh ngai ahi.Khantouna dîngin mipil khat in alampi asiel masah ngai hi.
PUTE LEH GITTA IN CHIEM MASAPÊN=Tângvul/buvul a tuipum masang apatin in gitta in neipai hi. Tâng a min chiengin kila a,alâh masah pên uh pu zu dîngin kibawl hi. Tângzu/buzu abawl jou chiengun pu zu sup/khol puoh bawl gige ngai hi. Inntêhte’n in tâng a nêh masangun gitta in chiem in pu in zu chiem masapên china ahi. Pute zadân leh gîndân kigênna ahi.
SAKHI API A SAN LEH A NOU SAN=Nu leh pate optandânte khu tate’n abawl u’a, a nu leh a pate bawlteng khu a tate’n a bawl nuomse hi. Nu leh pate a hoi uhleh tate zong hoi.
SAKHI NGALTA AH BANGMA BEH LOU=sakhi ngalta nêu mama leh pan mama ahia, tuanah a tel nêhkham beh lou hi. Tuachi mabangin mi khat bangma hina leh letna neilou khat ama leh ama kiphat, kipoh leh kiletsah hilezong bangma a thupina omlou.
SAKHI THAT LOU NGALTANG TUM=Ngaltang khu sa mathasa mama ahia, sakhi pên ngaltang sânga mat bailamzaw gînhuoilouzaw. A siemna bukim neilou a, sângpipi tun sawm. Lâîsiem loupi LDC zong mujoulou nu/pa khat IAS,IPS hisawm mawh.
Dangka 100 zong neizoulou mawtaw leisawm mawh.
SAME IN HLUM TALUO VÂNG A CHI LEH AM(MAH)= Same kichi singga zât khat ahia, a ga pen humtuoh mama in a kilang hi. Ahivangin a kinêh chiengin hum lemalah in mah phelphul hi. Mihing in hoitaluo vang a chileh sietlaw. Sil khatpou khu a vâlkâî i bawl leh hoilouna tunthei. Na khatpou a tupdân ase zosop a ahing pan chiengin tami thupil kizang hi.
SÎNG IN A THAH KHELOU(KHIEMLOU)=Sîng khu a thah ahia, heima pou ah kitu leh zong a thah veve hi. Tua mabangin migilou, mihângsan khat khu heisungsung ah om leh zong a gilou thou a, a hângsan veve china ahi. Numei gilou khat a kihlentheilou gênna in zong a kizang hi. A ngaingai bang veve cina ahi.
SIA ASAT LÂIPÊT IN SÂT IN=Siakhêngte sia khu a sat lâitahin a nop dândân un a khêng uhhi. Tuamabangin tate bangkim zil hun a hipêt a zilsah dîng ahi. A hunpêt a, hil dîngte hilchien dîng ahi. Thu khat la khat a kithan vengvung lâitaha ngaituo paidîng china ahi.
SIEL ÊH TAM SÂNG IN Â ÊH UIZAW=Mihing tampi mawh op a lunglut tahta lah omlou nasem pei lah omlou sângin mi tawmnou khat lungkituohtah a nasep lawching zaw cina ahi. Thu leh late tampi mawh gengen a tahtah lah omlou, thugen mi tam mama zui mumal omlou.
SIEL SI NUA A SIELDÂI KÂI=Topi in asiel neva chia sieldâi kai sawm a siel topi a’ng tawzou bepa khanglou pan in, siel khumna dînga siel dâithaw bawl china ahi. A kikhêlnua a khanglou pan in a kivênna bawl bep china ahi.
SIELTAL TAGA LAWITAL TAGA KHATVEI KILE=Ganta tagate a neu laiun a kapkap u’a, hinanleh ahinglet chiengun a hâtpen in a pangthei uhhi. Tagate, misimmawte, mizawngte, miliengvaite, ni khat ni chienga hing lienthei, hausathei, nopsathei, ahi u’a koima simmawthei a omsih hi.
SING A PÂH ZOUSIE GA KIMLOU=Mihing khatpou khu a thudih leh thuman dînga gintâtpai lou dîng. Gingta bai si’n china ahi. Mi kamsiem, mi khatpoupou tungah kinêm pai si'n.
SING UMLOU NA’H GUO KIMANG=Sil khat a kilawmtah a om sih leh adang khat kizang china ahi. Lamkai ding dei bangtah a siem apil a chingkam a oplouna mun ah siem in siemsih leh zong mi khatpoupou lamkai dingin a kipangsah china ahi. Innkhuom gil oplouna mun ah guo a kizang china ahi.
SUONG KILIALIA IN PANNA ANEI SIH=Suong a kilialia chienginleh a putung ah bangma a behthei siha a mâm pingpeng hi. Mi thudihlou zuou leh nâl a kipei koima’n thutah a a simloute khu a tawpna ah panna neilou ahi.
SUONGPI SUONGTA’N A THEH LEH A KIP=Suong kiguol chiengin suongpi maimai a pang sih a, suongtate’n zong asuong golte a theh kinkan u’a tuachiin a det uhhi. Tuachi mabangin a neu a lien a pankhawm leh nam khat,ahishleh mihing pawl a det hi. Panna neilou mi di’a bang hilou simmawpen zong midangte’n ahing hanthawn a a panpi chiengleh panna ahing nei a a simtheipen leh muonpen in ahing umthei hi. Khosung a hausa khu hoitaha nautangte’n ahing panpi leh khotêndân leh giehdan ahing kitup china ahi.
TAGA SIEL NEI LAMPI GEI AH KUOL=Tagate ahing hausat chiengun a nei a lamte uh mite mu dingin atalang zel uh ahi. Mi kiphat, mi kipoh, mi kihausasah, kipilsah, kihoisah china ahi.
TANU GINTÂT ZAWLGAI=Tanu gintatpen in innsung muolphouna hing tun china hi. Mi gintatpen zong gintat bang ana hilou,mi khat hoi/pha i sah mama zong a giloupen ana hithei mawh.
TÊNGKOL PANGKHIEL TUITAWANGÂH=Mi kihisah, kingâisang mama, deitel mama,mi bangma a simlou a’ng kieh tahtah bep a, thuohla mama zum leh dai toh kidim in ama leh ama kipâmsedoh tualeh mite toh kipawl ngimta lou china ahi.
TINGTONGPA’N AZI DONMAN LOU IN DIELDIEL IN KHUONG LEH ZÂM KÂI=Inn leh lou donlou a noplen, nopva, vah lele zu leh sa nene mai a zi a ta donmanloute genna ahi. Mi duhdahlou.
TUIPI THÛH A SIP DÎLDÊL=Mipilte a kamtam sih u’a,thu amawh gengen sih u’a, a hun uh a tun chiengin agenpan u’a tuachiin mite’n apina uh ahing theithei uhhi. Dihtatna khu a kimuthei pai siha awl-awl in a hing kilang hi.
TUIPI NÊMNÊM LUONG KUO TÂI=Tuipi ahing sua vanglah chiengleh a hat mama a, tuitan mite a tawmang thei hi. Tuachi mabangin, mi nunnêmte, mi lungtuolte ahing lungthah tahtah chiengleh a kikhamzou sih u’a, a huoise mama uhhi.
UIPI VÂHHÂT IN SAGU BAWH TUOH =Sum leh pâi suisuite’n sum tam leh tawm leh a mu teitei uha, septheithei semte in sepna lam ah tam in tawm in lawman a mu uhhi.
VOHKHIEL IN VOHPI KUL NGÂH A SUON=Moutha gilou khat innsung a hing kithuneisah chiengin a innpinu(a pasalnu) asuonkhie a,a deldoh china ahi. Mounu khu vohkhiel toh kigente ahi.
ZU HAWM HAMPHA SA HAWM HAMSIE=Sa a beithei ahia,
Zu pen tui a kikhupkhup zel a, mizousie’n atangkim thei let hi. Tua zieha sil khat poupou na bawl a na deina banga ahing up sihleh lunghimaw lou dinga ngaisiem mai dîng ;china hai.
ZUM LEH SÂILI IN KOIMA SI LOU=Zumna zieha sep dîng, gên dîng, bawl dîng, tawpsan lou dîng. Thagum a sep dîng a up leh sep mai dîng zum lou dîng china ahi.
Thursday, October 2, 2008
ZOLATE PATÂTNA
(Appreciation of Poetry)
Zo late chi tuomtuom a om hi. Khenkhat toumunla pawlkhat
sannemla, zangtala, lalêh leh adgdg a om hi.
La pâtâtna i chi chiengin la khat sunga agui kichiendan leh dawng khat ah thuteng bangza a om e? chi leh a okaidan,athutengte kizawitawndan chite i genna ahi. Tualeh tua la dawngte sunga laphuotu in bang ahing hil nuom ahiei chite khuoltuona ahi. A thu a late sungah
hindan, poudan, khosahdan, nopsahdan, gentheidan, dana, kana chite leh adgdgte a tomkim a genkhietna khu La pâtâtna kici ahi.
Tuinle; tam anei La pâtâtna genkhawm vai:
1. a.Khangvaimâng leh tuon a pupa
tongciemna kângtui munzang hi e.
b.Zo Gunpi leh kângtui minthang
Atua tung Zota kuolsung chi u’a.
Apâtâtna 1:
Tami la ahileh gamngaila ahi. Pu. Mang Cin Khup MPpu in Zogam a tapna a phuo ahi. Nidanglai a i pu i pate leh Kawlmangte a na kithukimna uh gamgi a genna ahi. Zogam gamgi pen Chindween gunpi apat Loktak dil tan a china ahi.
Agui masa sungah kamteng(syllable) 8(giet) a om a,agui nina ah kamteng 9(kuo) a om hi. Tami la pen Zangta la kai ahi.
2. a. Tuizum Mângkâng kîl bang hing khang,
Zota kuolsung zil bang lîng e,
Pienna i gamlei aw phal si’ng e.
b. Pienna gamlei leh i Zogam kuom ,
Lal ka naw sansi’n hing zêl e,
Ngalliem vontawi ka lâulou lâi e.
Apâtâtna 2: Tami gamngai la ahi.
Agui masa leh anina ah kamteng 8(giet) chiet a om hi.
Agui thumna ah kamteng 9(kuo) a om hi.
Mangkangte ahing khanlet lai u’a Zogam a pawtpuo mihing ahingmat sawm lai u’a kiphuo ahi. Zote’n a pienna gam uh a it mama zieh u’a mi khut sunga alutsah nuomlouna uh laphuo ahi.
Zogal lai a, Mangkangte leh Zote huoisetah a a kidouna u’a shisan-naisan luonna akitapna ahi. Hangsantahin ngaltang hat ma bangin a Zogam uh hung u’a,tualeh shina mi tampite’n atuoh u’a,nanleh Mangkangte a zau mawngmawng sih uhhi.
3. Zângkhen kawlchieng ka tawi minthang toh
Sang ka kap lentukuom a zâl,
Sang ka kâp lentukuom a zâl,
Na bângkim na’i cin leh tuoi
Na bângkim na uoi?
Apatatna 3:Tami hanla ahi.
Agui masa sungah thuteng 9(kuo) aum a,a gui nina sungah
kamteng 8(giet) chiet a om hi. Agui thumna ah kamteng 7(sagi) atawpna gui ah thuteng guh a om hi.
Tami la pen gamvahmi pasal khat in athau tawi toh sa khat atha
aphuona ahi. A u-a naute’n atangkim na uoi chia aphuona ahi.
4.(a) I Senam Zolei nunnuom,
Mi lênna’n ka phal lou e,
Pu lênna; tuon Pupa lênna aw e.
(b) Pu lênna tuon Pupa lênna,
Guol toh sang muol ka suona,
Sih vâng e, phal thei sih vâng aw e.
Apatatna:
Tami gamngai la ahileh Senam khuo midangte’n a kisim lai a kiphuo ahi. Adawng khatna a, agui masa leh anina sungah kamteng(syllable) 7sagi chiet a om a, agui thumna ah kamteng 10(sawm) a um hi. Adawng nina a, a gui masapen ah kamteng 10(sawm) a om a,agui nina ah kamteng 7 sagi a om a, a gui thumna ah kamteng 9(kuo) a om hi.
5. a. Pâlpum minthang bânzâl suosiem
Cîn minthang, toh hei lawm e.
b. Ka kot nawl a zuo lunggin aw,
Buollou lâukha ngâi ing aw e.
Apatatna: Tami la tang-ai ahilouleh sa-ai,ton la ahi. Aphuotu in a u-pa lutung a tuhpal hoi mama asiet a et cienga etlawm a sah thu a phuona ahi. A kot kunglam a et cienga a pa shisa a lungsim a hing kilang,angai mama thu aphuona ahi.Agui masa sungah kamteng 8(giet) a om chiet a, agui nina ah, kamteng 7(sagi) a om hi. Agui tawpna ah kamteng 9(kuo) a om hi.
6.a. Tuoi minthang leh khomuol lumsuong,
Hânzei tawina’n lawm sa’ng e.
b. Hanzei tawina’n lawm sa’ng e,
Sanggiel pawl toh lawm sa’ng e.
Apatatna: Tami hanla ahia, atapa in kamei gielnei amat a tapna ahi. Khomuol lumsuong dawna mun a,hanla asahna thu ahi. Kamkei gielnei ahing puoh tung zou khomuol suongdaw tung kikou zen a ahatna hanla asah thu ahi.
7. a. Sâumang kânkong ka kalni’n zângni diel e,
Vuisâi luong sing bang lum e.
b. Lunggin teng maciengsuon ta’ng e,
Vuisâi thângmuol ah suo’ng e.
Apatatna: Tami hanla ahia, gamvahmi khat in saipi a thana la hi. Sabeng a kuon saipi lien mama khat a mat thu ahi. Inn a’ng tun hun in ni a tumta hi. A samat pen tuongphei lai ah a siel hi. A hieng a santeng toh a ai-khawm a a nekhawm hi. Agui masa ah kamteng 11(sawm leh khat) a om a, a gui nina ah, kamteng 7sagi a om hi.Adawng nina ah, a gui masapen ah kamteng 8 giet a om a, agui nina ah, kamteng 7sagi a om hi.
Dohnate:
Tam anei a late patatna gieldoh in.
1. Sien toh houlung ka kum a ,
Agin gimnei ka zâh aw,
Kidang sa’ng aw e,
Agin gimnei ka zâh aw,
Kâmmei kuongpi a’diei maw?
En ngamla’ng aw e.
2. Santuipi vûm bang khawl kâl,
Zatam cieului gâlkâi in,
Suon heita aw e......
Miriam selungdam kisa’n,
Sî bang nûi in nunnuom,
Lâmtuol saita aw e.
3. Keila piengpan, ‘Zînkol tângsa; sal bang suoh di’n;
Sien aw nang vâng mu bang ngâi vêng e!
Mu bang ka ngâi, tung Lûnmâng aw;
Sênnâu bang ei pom aw Zuonêm aw!
4. Vân sînnuoi a miza piengteng
‘Zîn in kêlsiel bang ei del den e!
Lûnmâng Jesu Sien vontawi in
phammawna daw-âi tawi lawm aw e!
5. Tai bang tênna sietlei tunga ‘Zin-in kêlsiel bang ei del den e!
Zîng ka zinna, Sietlei tuol khie’n; thangvân vângkhuo
tuong ka tun dîng;
Hâi bang ngâhla’ng e!
Monday, September 29, 2008
Mângkam Tângthu(History of English language):
Roman kumpi khanlet lâi in kum 400 AD huntuom in tu-a Mângkam[English] kam jang mite Europe gam mâllam lahtuom ah akithejâh uhhi. Amahaw’n Kam khat ana jang u’a tuami pên ‘Low German’ kam akichi hi. Nam tuomtuom ahijieh un hâm tuomtuom in ana hâm uhhi. Tua namte min khu Angles,Saxons, leh Jutes te ahi uhhi.
A unpi un Anglo-Saxonte ana kichi uhhi. Romante toh kinâitên ton ahiman un Romante khantouna ana mu masa uhhi.Roman summêtbawlte amahaw lah ah avazinta u’a ava kihal ta uhhi.Romante khantouna la in summêtbawlna khuolzinna sahkhuo biehna jiehin Romante Kam Latin kammal tampi ana zang leng u’a tuachiin amauhte’a asuohsah uhhi.
Etsahna; Latin kam a pat Mângkângte kammal akawmte uh en vai;
Kettle,wine,cheese,butter,cheap,plum, gem,bishop,church chite ahi hi.
Kum 500 AD tuomlah in Romante akengiemta uhhi. Gothete in Romante Mediterranean tuipi gei a gamte) asim u’a anuoinet ta uhhi. Anglo-Saxonte’n Britain asimsuh uhhi.
Britain pên AD 43 apatin Romante khut neiah ana om uhhi. Celtste anuoinetjou un Britain gam sungah Roman Uhpi(governor) akoi uhhi.Tuahun lâi in,Scotlang,Wales, leh Ireland gam sungteng ah Celts te zalên lâi uhhi. British tuikuolgamte lah ah Romante uhna ana pei sih hi.
Khum nam gumte doudâlna dîngin Romante’n kulpi ana lam uhhi.Britain gam pên Roman Kulpi ana kichi hi. Latin kam khu mipite kihoumatna kam(lingua franca) ana kijang tuon sih hi. Zum leh uhna toh kisaina lampang ah Latin kam mai ana kijang leng hi. Nâutâng te’n Celtic kam ajang thouthou uhhi. France(Gaul) leh Spain gam sung bangin Latin kam mipite’n ajang uhhi.
Kum zanga(500)AD tuomin Romante in Britain gam sungah buoina tampite ana tuohta uhhi. Nam tuomtuomte’n Britain a’ng simta uhhi. Anglo-Saxon te’n zong suolam tuipi gam asim panta uhhi. Roman uhpina(Empire) sung gamchin ah helna apiengta hi.
Kum 410AD in England gam sungah Roman uhhpina abeita hi.
Kum 600 AD ma in English chi dîng bangma record ana om sih hi.
English kam chithum a khenthei ahi;
a)Old English(Mangkam hâm kunglui) 600-1100 AD
b)Middle English( Mangkam hâm lâi) 1100-1450AD
c)Modern English(Mangkam hâm tha) 1450/1500
Mangkam hâm kunglui(600- 1100AD).
Kum 700 AD Northumbrian kisiemphatna hunlâi in English kunglui a’ng khangtou hi.
La minthang Beowulf khum hunlâi in ana kiphuo a ana kigieldoh ahi.
Tam bân ah Mercia gam lâilungte a’ng khangkhie uhhi.
Kum 800 AD tuomin Wessex-West Saxonte a’ng khanglien uhhi.
Alfred Lunmâng a’ng khangkhie hi. Ama’n siem zilnate ana ngâikhawh mama hi.
Zilna lam a Siempa ana kichi hi.Sânginn tampi ana phutkhie a, tualeh ana tawm hi. Ama’n Latin lâibu tampite English(mangkam) in ana ledoh hi.
Kum 866AD in Norse gâlhângte England suolam gam ah gâlsât dîngin a’ng pemta uhhi.
Alfred in ana doudâl let hi. Wessex lêng Alfred in ana dou gige hi.
Kum 877AD in kilemna suoi khat ana kâi uhhi. Tuami kilemna pan in gamgi ana bawl u’a tumlam Wessex ana kichi a, suolam Danelaw ana kichi hi.
Norsete kam leh English a’ng kihalkhawm simta hi. A kamhâm uh ana kibang sim ve ana hi leh kilawm dânin akithei hi. Norse hâmtengte Mangkam in akawmte ahileh;
Sky,give, law,egg,outlaw,leg,ugly,scant,sly,crawl, scowl,take,thrust,they,their,them leh adangdang tampi om nalâi hi.
Romante huoina neia Latin kamteng akawmte uh ahileh; cheese,butter,bishop,kettle,angel, candle,priest,martyr, radish, oyster,purple,school, spend leh adangdang ahi.
Mangkam hâm lâi(1100-1450AD)
Kum 1000 apat 1200 kikâl sungin Mangkam kunglui pên Mangkam lâi a’ng suohta hi.
Normante Britain aluota uhhi. Normante ahileh Scandinavia gam apata hing kipandoh uh ahi. Normante toh a’ng kisuhkhawm chiengun Mangkam kunglui pên a’ng kilheng tam mama ta hi. Mangkam leh Normante kamhâm a’ng kihal tam tâh jiehin Mangkam pên a’[ng hâusa mama ta hi.
Kum 1066AD jou in Normante’n France mâllam ah vâihawmna ana tu uhhi.
Amahaw’n French kam ana jang uhhi. Kum 1066 AD in Duke William in Britain ana nuoinetta hi.
Kum tampi Britain ana uhhi. French kamhâm jang Normante pên uhpite leh mângte in ana pang uhhi. Tualeh, French kam pên zumpi kam(official language) ana kijang a; mângte kam, kihâusate kam, miliente kam, lâisiemte kam, in ana kijang hi. Ahivangin, minâutângte’n kihoumatna kam in ana jang sih uhhi. Mangkam pên minâutângte kam ana hi veve hi. Khuchiin,Mangkam pên nampi(national) kam in ana omthei na lâi veve hi.
Normante’n England gam sungah kum tampi vâihawmna ana puo uhhi. Khumjiehin, Mangkam pên nâhpitahin ana kilheng lamdang mama hi. French kamteng nempi ana kawmkawm uhhi. Khumjiehin, Mangkam pên a’ng hâusa mama ta hi. Tunidongin, French kamteng tampite Mangkam in akipom ta hi. Tunidongin zong French kamham pên kam nina(second language) mun ah pang nalâi hi.
Mangkam in French kamteng akawmte;
Sahkhuo/biehna toh kisai thutengte; parson, sermon,baptism,inscense,crucifix,religion
Kumpi lam thutengte; parliament,alliance, majesty, treaty, tax,government
Nêh-leh-tâh thutengte; veal, beef, mutton,bacon, jelly,peach, lemon, cream,biscuit,
Zêmte; blue, scarlet, vermilion
Inntên thutengte; curtain,chair,lamp, towel,blanket, parlour,
Ki-apmain thutengte; dance, chess, music, leisure, conversation
Lâilam thutengte; story, romance,poet, literary,
Pilna lam thutengte; study, logic, grammar, noun, surgeon,anatomy, stomach.
Thuteng maimaite;mice,second,very,age,bucket,gentle,final,fault,flower,
cry,count, sure,move,surprise,plain leh adangdang kum 1100 apat 1500 in ahing luonglut ahi.
Kum 1100 leh 1500 kikâl sungin French kamteng tampi Mangkam sungah ahing kigollutta hi. Ogindân leh hâmdi zong akiheng tuonsih hi.
Mangkam Hâm tha(1450-1600AD);
Ogingte kihen lamdangna
Kum 1400 leh 1600 kikâl sungin Mangkam ‘Ogingte’ pawlkhat ahing kiheng lamdangdohta hi.
Chaucer Mangkam leh Shakespeare Mangkam osuodân ana kibang sih hi.
Chaucer in ogingte pandân dungjui in kamtengte alawdân apawtsah a, agingsah hi.
Etsahna tam anei ate kammal ni in agingsah hi; name,dance,wine,stove,liked
Shakespeare hun in oging ‘e’ pên asipsah a, kammal khat maimai dânin akigingsah hi.
Chaucer in kamtengte ni in agingsah hi. Etsahna in ; laughed(laf-fed),seemed(sî-met),
stored(sto-red),wine(wi-ne) chite kammal ni(two syllable word) in
ana gingsah hi.Shakespeare in ogin khat in ahing gingsah hi. Oging nivei kilou lâi pên ogin khat ahing suoh hi.Tachibangin kamteng atûltûl in ana kilheng sienggawp mai hi.
Mangkam kiheng lamdang khat kia ahileh; Ogingte okaidân ahi.
Mangkam hâm lâi( Middle English) hunin etsahna in ‘Name’(na-me) pên tu-a ‘na me,father’ kilawdân in ana kilou hi. Wine pên ‘wîn’ kilawdân in ana kilou hi.
Etsahna in Mangkam sungah thuteng ‘wine’ khu tu-a ‘wean’ kilawdân bangin ana kilou a, chipên ‘bine’ khu tu-a ‘been’ lawdân in na kigingsah zêl hi.
He pên ‘hey’ kilawdânin ana kilou hi. Mouse pên moose dânin in ana kilou hi.
Moon pên moan dânin ana kilou hi. Hinanaleh, Mangkam hâm tha hun sungin tambang ogingte telna kamtengte pên akilawdân ahing tuom deuta hi.
Wine pên ‘wâin’ chi in ahing gingta a, dine pên dâin chiin ahing gingta a, bine pên bâin chiin ahing gingta hi. Mouse pên mâos chiin ahing gingta a, moon pen mûn chiin ahing gingta hi.
Tambang ogingte chinteng jousie telna poupou khu akilawdân ana kilheng kuol sieng ta hi.
Tamte jiehin Mangkam lâi leh Mangkam hâm tha ahing tuom simta a, akibang sêng nawnlou in akithei hi. Ogingte jahdân zong ahing tuom sim ta hi.
Okaidân khu tambang okai kamteng tengteng ahing kilhengsah ta hi.
Khumjiehin,Ogingte gindân dîng bangin kamteng tampi ahing gingta sih hi.
Ahivangin in French, Italian, ahisihleh Spanish kam a na sim chiengin bine ,wine,dine chite pên Mangkam a mean,seen, been, teen kilawdân in akigingsah hi; chipên bine khu bîn chi in akiginsah ha, dine khu dîn chiin akigingsah a, wine khu wîn chiin akiginsah hi.Tambang ogingte okaidân kikhêl lamdang jiehin Mangkam pên ahing tuom deudeu dohta hi.Taam atunga Ogingte chini a kilhen lamdang na jiehin Mangkam lâi leh Mangkam tha akibahlouna ahing pieng ta hi.
Mangkam lâi leh Mangkam tha akibahlouna atungate I gênte jieh ahi hi.
Mangkam kikhêlna ajieh nempi a om lâi hi.
Kum 1500 leh 1800 kikâl sungteng in England gam ah khahlawna’Rennaissance’ kichi ana tung hi.Mite lungsim leh ngaituona ana khangtou mama hi. Thusimte,ngaituonate,leh tuottheina tuomtuomte ana sang mama a, kamteng thatha zong tampi ana piengkhie hi.
French,Latin,Greek kam apatin kamteng tampite ana kawm uhhi.
Kamteng ana kawmte uh ahileh tam aneite ahi;
Pedestrian,bonus,anatomy,contradict,climax,dictionary,benefit,multiply,exist,paragraph,initiate,scene,inspire, chite ana hi hi.
Mangkam a lâigiel minthang Pu.William Shakespeare hunlâi in tu-a ‘reason’ chia kigiel pên ‘raisin’ chiin ana giel uhhi. ‘Face’ khu tu-a ‘glass’ gindân in ana gingsah uhhi. Kamteng’ should, would, psalm,palm, sunga tel ‘l’ pên zong ana kilou let hi.
Kum 1611 AD in King James Bible ana kisunkhie hi. Tualâi in, kamteng ‘thou,thee,thy, minsêlte ana kijang let hi.Tu’n zong thungetna leh Bible deitêl dawng ah akijang na lâi hi.
Kamtengte ‘Hath leh ‘doth’ tu-a has leh does china ana hi hi.
Dictionary:
Kum 1603 AD in English Mangkam Dictionary masapên ana kisunkhie hi. Tuami sungah kamteng 2500 a om hi.
Samuel Johnson in kum 1755 in Mangkam Dictionay hoijaw leh sâjaw ana sundoh hi.
America ag Noah Webster in kum 1828 in Mangkam Dictionary ana sundoh hi.
Oxford Englsih Dictionary volume 12 sutna in kum 75 vingveng alut hi. Lâisiem tampite in ana ngaituo uh ahi. Kumzabi 18 lâi in Latin Grammar ettê in English Grammar ana siemkhie uhhi. Latin model(ettêna) jui in Grammar ana kisiemdoh hi.
Kum 1500 lâiin Mangkam pên mi tawmnou khatte kamzah ana hi hi.Tuikuolgam neunou khat sunga nam khat kam maimai ana hibou hi.
Ahi’nlah tunichiengin Mangkam pên billion khat vêl kamzah ahita hi.
American English kichi khat a tuomdeu a om a, New Zealand English kichi zong a om a,British English kichi a om a, Indian English kichi zong a om leuleu hi. Tualeh adangdangte zong a om nalâi hi.
Kikawmtuona ahoi jiehin Mangkam pên akhang akhang in akhanglien a, leitung pumpi ah akithêjâhta hi. Tuchiengin Mangkam pên akilheng sêng nawnkhol ta sih hi.
Kamzah tuomtuomte om mananleh Mangkam khu akihawmjâh nawnta sih hi.
Kam pên mihing pawlkhatte omdân leh tawndân tângpi a kawmu leh apuo hi.
Tawndân kêmbittu khu kamzah ahi.Tângthu-tuonthu leh sahkhuo biehdânte khu Kam in ana kêmbit hi.
Kam khu suikhietthei ahia,pilna dangte banga sutthei khenkhietthei tualeh têthei apei dân tângpi khat mukhietthei tual;eh dân bawl thei ahi.
Kam zahdân chi tuomtuom a om hi.
Okaidân tuomtuom a o m a, tuate dungjui in kamzahdân akitheithei pan hi.Asâng,angiem,a ul, atoukâi,khiehsuh,tanggên chite a om guol hi.
Etsahna in; Na nasep na jouta’i? Na nasep na jouta’i?
Ka bawk dîng(to do) ka thei sih hi.(-----------)
Ka bawl dîng(to do ) ka thei sihhi.(--)
Kamhâm pilna =linguistic science ;
Kam khatpou khu apiendân leh akiguoldân ama zie toh a om hi. Atuompouna khat akinei chiet hi. Tami Kamzah sungah midangte kamzah toh kisûn zong tampi a om d^ing hi. Hâmkam kinâite ahi uh leh kamzah khat in ama tuompouna akinei hi.Mangkam leh Zoukam peidân tampi akisûnlou(dissimilar) a om a, a Grammar zong akituoh chet sih a,akibultuo chet thei sih hi. Mangkam Grammar khu Zou Grammar toh ato-alu kituoh chet in akibul thei sih hi.
Kam khat khu buching I chi leh tam anei hinate anei ngâi hi.
Tam atunga hinate toh I gêlkhawm uh English kam pên adumdal mama a, kilheng thimthem anep-anawi tam mama a, khujiehin Mangkam Grammar pên buchinglou(not systematic,unscientific,incomplete) in akimukhie hi.
Traditional Grammar Tângthu
English Grammar khu Rennaissance(khahlawna) hun lâi a ana piengkhie ahi.Middle Age mailing apat Khahlawna hun kipat lam in Europe gam ah Kamhâm(diaclect) tuomtuomte ahing khangkhie hi.Tuate khu lâigielna leh tângthu tuomtuomte ah ana kimang let hi. Itlay gam ah Dante in lâi tampi ana gieldoh hi. England gam ah Chaucer in lâibu tampi ana giel hi. Latin kam pan Grammar simna in ana zang uhhi. Tuachiin English Grammar masapên Pu. Ben Johnson in ana gieldoh hi. Pu. Ben Johnson simlou English Grammarian adangte zong Latin kam ana zil u’a ana siem chiet uhhi.Greek kam zong ana thei uhhi. Khujiehin a neulâi u’a pat in Latin kam ana zil u’a tualeh amaute kamhâm sângin ana nâh ngâisângjaw uhhi.
Khujiehin Latin Grammar pên kamhâm khat sânga lienjaw(superior) leh sângjaw(higher) in ana tuot uhhi.
Khahlawna hunlâiin ahisihleh kum 1700 lâi tuom in mihing lâisiem khat photphot in Latin kam in degree(dikri) ana la hi. Latin kam ana hâzah uhhi. Akihoutuona un ana zang uhhi.
Dr.Samuel Johnson in Latin kam a dikri ana lâh lou vângin Latin leh Greek kum thum(3) ana zil suoh a, Latin leh Greek kam in Late(poems) tampite ana phuo hi.
Khujiehin tua lâisiemte’n Latin Grammar khu etton(norm) in ana mang u’a ana zang u’a English Grammar zong Latin Grammar toh kizawitawn in apeidân tângpi khat Latin kam toh ana têhkâh u’a nan bultuo uhhi. Latin et dungjuiin English Grammar ana sutuo toutou uhhi. Akibahna,akisutna,akibultuo theina leh akilemtuonate ana enkhie u’a tuachiin Traditional English Grammar ana siemdoh u’a ana piengsah uhhi.Tam khu ahileh kum 1600 leh 1700 hunlâi ana hihi.
Mangkam leh Latin pên Indo-European kam innkuon khat ahimanin akibahnate nempi a om veve hi.
Ahivangin, Latin Grammar etton a kinei jiehin kamteng tampi in kikhêlna(change) ana nei hi.
Khujieha lâisiem pawlkhatte’n tuabanga kamtengte kikhêlnate apona mama u’a- kampâu kiemsuhna(degradation) in ana tuot uhhi.Indo-European kam innkuon (language family) lah a Arab, Hebrewte kam chilou in zong kam dangdante’n zong Grammar kamteng thuteng kammal thumal guoldân akinei chiet uhhi.
Tone-language(osuokam)
Suolam gam ah(oriental) leh North America ah osuokam azang uhhi.
Kamteng kikhâikhawm Africa gam ah a om hi.Tambang kam zangte’n English Grammar toh kituohtah in Grammar anei khol sih uhhi. Zoukam zong tam osuokam lah a tel khat veve ahi.
Khujieha Grammar siemte’n Universal Grammar ahisihleh Grammar dihpên kichi leitung mihing kamhâm zangte lah ah a om sih hi achi uhhi. Kam suikhietna dîngin hâmmawl(primitive language) khat sunga lâigieldân a thei sih hi. Khujieha kamzilte’n hâmmawl sunga apatin atheikhiet thei tampi a mukhie uhhi. Kamhâm pên hâm khat apata ahing piengkhie ahi. Kam kaht a kikhêlnate zong kamhâm apat hing kipan ahi.
By Philip Thanglienmang
Sunday, September 28, 2008
Mobile phone(Cellphone) leh Hluoh Cancer natna kizawitawn
Philip Thanglienmang DANICS
Saturday 27/9/08
USA mipilte(saintiste) gendan in mobilephone zah leh hluoh(huoh) cancer natna kizuiton(kizawitawn) himaithei va ciin thusuo zâuthawnghuoitah khat a phuong uhhi.
Mobile phone patsa a’ng pawtkhie radiation/magnetic hu hoilou pen in hinnanei tahsa hiengte a tongkhathei hi.
Tam bang zauhuoi thu pen tuma kum 50 masang lai a, zatep(naziel tep) leh tuop cancer natna kizuiton ahi ci thute lamsang ah, dum siempawlte(tobacco companyte) in a na gingta sih uhhi.
Tam mobilephone patsa pawtdoh magnetic hu(wave) in nuntatnanei/hinnanei(biological) tahsa tungah bangtan sietna leh khatna tunthei di’ei ci thu ah mipilsuisiemte(researchers) zong a kithukim thei nai sih uhhi.
Pu David Carpenter, Director, Institute of Health and Environment, University of Albany in a genna ah, mobile phone magnetic hu leh hluoh cancer nat kizawitawn ahi ci thute pen mawh neplah lou a, ahi ma ahi, ci tanpha a, i gintat pai ding uh ahi ciin, Subcommittee of US House of Representatives Committee on Oversight and Reform maiah phuondohna a nei hi. Ama’n a genkiana ah, ta bang radiation/magnetic hu hoilou in bangtan sietna leh khatna i tahsa tunga a’ng tutthei ahiei, ci khu theicienna cientah thute a kinei nai lou vangin, adiehin naupangte’n tam bang hu hoilou zahna lamsang ah, pilvan mama a ngai leh a kul hi ciin a phuongdoh hi.
Pu Robert Herberman, Director, University of Pittsburg Cancer Institute, in zong a genna ah, cellphone zah leh hluoh cancer natna a kizuiton ahi ci pen a namdetna thu a phuong hi. Pu Robert leh Pu David tegel gendan in, picingte(adults) sangin naupangte’n tam magnetic hu hoilou pen a khanglazaw uhhi, ciin a phuong uhhi.
Cellphone a’ng pienna Scandivania gam a mipilsuisiemte mukhietna dungzuiin cellphone apatsa a’ng pawtdoh magnetic hu in hinnanei tahsa tungah sietna leh khatna a tunthei ma hi, ciin a gen uhhi.
Swedenmi Cancer siem Pu Lennart Hardell in a mukhietna ah, bilkawm a cellphone zangte pen a bil in khuozahna thahui tungah natna hoilou(tumor) aleni in a ngâina gui zangte sangin, a veitheizaw hi ciin a mukhietna a phuong hi.
Israel gam a mipilsuisiemte mukhietdan in, cellphone hâzahte cilpulna tahsa(salivary gland) tungah natna hoilou(tumor) veitheina khu za lahah sawmnga(50%) vei sangzaw a nei uhhi.
Royal Society of London in a suikhietna ah cellphone zanghate sangin a zangbaite pen le-ngavei in hluoh cancer natna vei baizaw hi, ciin a hil uhhi.
Cellphone i hâzahna i bil lang khat pen bou ah, natna hoilou a kiveithei hi a ciin, Pu David Carpenter in a gen hi.
‘Hi ngutva guoite’ mobilephone a mi khat toh ka kisawt hou ciengin, ka bilkawm a’ng sa vungvung a, ka bilkawm a ka thuo sawt ciengin, ka bil hing sa vutvut a, tua cingin, ‘Lawm awi, i kihou tawpsah phot vai, izaw’ ka ci zel hi. Tua ziehin, mobilephone ka nei hi, ciin kûl leh poimaw tinten lou piin thu leh late mawh gengen si’n ciin i kihil ciet uhhi. Tualou zong, i sum i pai, i hunte tampi beisah khat kisuoh ahi,ci khu thei zing va ui. Kalaisai! tazen!, silhoipi khat a, i na gel khat zong silsie na suohthei mawh i ci ciengin gen hasa mama e!, Guoite.
Mobilephone headset zang gige in.
Glossary
Bilkawm= side of ear
Cilpulna tahsa= salivary gland
Dum= tobacco
Dum siempawl=tobacco company
Guoi= lawm. friend.
Hâahte= those who use excessively, frequent users
Hieng= branch, part
Hinnanei= biological, living
Hluoh= huoh.brain
Hu= radiation, magnetic wave, wave
Kalaisai= lamdang. bravo.
Khuozahna thahui= auditory nerve
Kithukim= agree upon
Kizawitawn= kizuiton. Link to
Kûl= required, necessary, basic
Le-ngavei= five times
Mipil= saintis.scientist
Mipilsuisiem=researcher
Mukhiet= finding, discovery
Natna hoilou=tumor, cancer
Naupang= child
Ngâia gui= headset
Nuntatnanei= biological, living
Phuongdoh= declare, proclaim, publicize
Picing= adult
Poimaw= necessary, basic
Sietna leh khâtna= evil effects, danger, loss
Silsie= silhoilou. bad thing, evil
Tazen!= gintatloupi in. surprising, unexpectedly.
Tongkha= affect, influence, effect
Zangbaite= early users
Zanghâte=late users
Zatep=cigarette, tobacco
Zâuthawnghuoi= dangerous, risky, frightening